Mobile menu

Off topic: j─Özyki umieraj─ů, j─Özyki si─Ö rodz─ů
Thread poster: Andrzej Lejman

Andrzej Lejman  Identity Verified
Local time: 09:50
German to Polish
+ ...
Dec 22, 2004

Sztuczne j─Özyki prze┼╝ywaj─ů renesans
Konrad Godlewski 21-12-2004, ostatnia aktualizacja 22-12-2004 15:37

"Hamlet" po klingo┼äsku? Biblia w j─Özyku elf├│w? Dzi─Öki internetowi nasta┼éy lepsze czasy dla wymy┼Ťlonych j─Özyk├│w

Na Ziemi u┼╝ywa si─Ö 6 tys. j─Özyk├│w naturalnych, z czego po┼éow─Ö stanowi─ů takie, kt├│re maj─ů nie wi─Öcej ni┼╝ 10 tys. u┼╝ytkownik├│w. A┼╝ jedna czwarta liczy sobie najwy┼╝ej tysi─ůc u┼╝ytkownik├│w, tote┼╝ UNESCO szacuje tempo wymierania j─Özyk├│w na dziesi─Ö─ç rocznie.

Czy to ju┼╝ koniec pomieszania j─Özyk├│w? Przecie┼╝ globalizacja przynosi dyktat j─Özyk├│w najpopularniejszych, spe┼éniaj─ůc sen o wprowadzeniu wsp├│lnego j─Özyka. Tyle ┼╝e o jej wyborze przes─ůdza "j─Özykowy imperializm" (jak ┼Ťwiatow─ů dominacj─Ö angielskiego okre┼Ťlaj─ů Francuzi), a nie wygoda i r├│wno┼Ť─ç u┼╝ytkownik├│w. Niemcowi ┼éatwiej nauczy─ç si─Ö angielskiego ni┼╝ Polakowi, a Polakowi - ┼éatwiej ni┼╝ Japo┼äczykowi.

Imperiali┼Ťci i ideali┼Ťci

Tej wady pozbawione maj─ů by─ç j─Özyki sztuczne. Najbli┼╝szy idea┼éu by┼é pierwszy z nich - solresol, opracowywany od 1817 roku przez Fran├žois Sudre'a. Opiera si─Ö on na siedmiu tonach skali muzycznej, a "s┼éowa" licz─ů od jednej do czterech nut (np. "B├│g" to do-mi-sol, a "szatan" - sol-mi-do; sol-re-sol to "j─Özyk"), dlatego jest r├│wnie trudny dla Francuza, Anglika czy australijskiego Aborygena.

Niestety, nie ka┼╝dy ma s┼éuch Janka Muzykanta, dlatego pomys┼é Sudre'a nie chwyci┼é, a w 1879 roku pojawi┼é si─Ö wolapik - j─Özyk oparty na przekszta┼éconej ┼éacinie, niemieckim, francuskim i angielskim. Wolapik oznacza "┼Ťwiatowy j─Özyk" (od angielskich "world" i "speak"), a jego tw├│rca, bawarski ksi─ůdz Schleyer wierzy┼é, ┼╝e dzia┼éa z nakazu Boga. U schy┼éku XIX wieku, w czasach ┼Ťwietno┼Ťci wolapiku w┼éada┼éo nim 200 tys. os├│b w Europie i Ameryce.

Zdeklasowa┼é go logiczniejszy i prostszy tw├│r doktora Esperanto ("maj─ůcego nadziej─Ö"). Pod tym pseudonimem okulista z Bia┼éegostoku Ludwik Zamenhoff opublikowa┼é w 1887 roku podr─Öcznik wymy┼Ťlonej przez siebie mowy, kt├│ra zdoby┼éa miano najpopularniejszego sztucznego j─Özyka w historii. Dzi┼Ť liczb─Ö m├│wi─ůcych esperanto szacuje si─Ö na 1,6 mln, a znale┼║─ç mo┼╝na te┼╝ takich, kt├│rzy dzi─Öki rodzicom esperantystom m├│wi─ů nim od urodzenia.

Niestety, tak jak Zamenhoff ulepszył ideę Schelyera, tak inni postanowili stworzyć język lepszy od esperanto, pojawiały też nowe propozycje (m.in. master language, ido, occidental, novial, neo, interlinuga itd.).

Nowomowa kontra koalang

Esperanto zna┼é biernie lingwista z Oksfordu John Ronald Reuel Tolkien, kt├│ry w 1932 roku narzeka┼é, ┼╝e esperanckie idiomy nie maj─ů uroku tych, kt├│re powstaj─ů w naturalnym j─Özyku. Niemniej jego wydana w 1954 roku powie┼Ť─ç "W┼éadca pier┼Ťcieni" zrewolucjonizowa┼éa literatur─Ö, bo na jej potrzeby Tolkien wymy┼Ťli┼é nie tylko histori─Ö opisywanej nibylandii - ┼Ür├│dziemia, ale tak┼╝e liczne j─Özyki, z kt├│rych za naj┼éadniejsze uznano quenijski i sindari┼äski - j─Özyki elf├│w. Pisarz ukaza┼é nawet ich ewolucj─Ö w toku wymy┼Ťlonej historii ┼Ür├│dziemia!

Przynajmniej od czas├│w Tolkiena szanuj─ůcy si─Ö pisarze fantasy i s.f. czuj─ů si─Ö w obowi─ůzku wymy┼Ťla─ç urojone j─Özyki i dialekty. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç cho─çby nadsat - chuliga┼äski slang z "Mechanicznej pomara┼äczy" Anthony'ego Burgessa (1962), mieszanina angielskiego, rosyjskiego i cockneya - gwary londy┼äskiej ulicy.

J─Özykowe rozwa┼╝ania niekt├│rych autor├│w okaza┼éy si─Ö niezwykle trafne. W "Roku 1984" (1949) George Orwell opisa┼é "nowomow─Ö", czyli tak─ů rekonstrukcj─Ö naturalnego j─Özyka, kt├│ra uniemo┼╝liwia obywatelom totalitarnego pa┼ästwa wyra┼╝anie niezale┼╝nych my┼Ťli. Nowomowa naprawd─Ö rozkwit┼éa w wielu j─Özykach, a jej ┼Ťlady do dzi┼Ť znajdziemy w polskim, rosyjskim czy chi┼äskim. Nadal obowi─ůzuje w Korei P├│┼énocnej. Obywatele totalitarnych kraj├│w, ┼╝eby zachowa─ç niezale┼╝no┼Ť─ç i unikn─ů─ç nieprzyjemno┼Ťci ze strony aparatu w┼éadzy, tworz─ů wieloznaczny, aluzyjny j─Özyk, kt├│ry w "Paradyzji" (1984) Janusz Zajdel opisa┼é jako "koalang".

W "Czarnoksi─Ö┼╝niku z Archipelagu" (1969) Ursula K. Le Guin opisywa┼éa pierwotny, "prawdziwy" j─Özyk, w kt├│rym stworzono ┼Ťwiat. Jego znajomo┼Ť─ç umo┼╝liwia rzucanie czar├│w, ale poniewa┼╝ wiele s┼é├│w zosta┼éo zapomnianych, czarodzieje po┼Ťwi─Öcaj─ů du┼╝o czasu na ich odnajdywanie. W czasie, kiedy Le Guin pisa┼éa ksi─ů┼╝k─Ö, ameryka┼äski lingwista Noam Chomsky dochodzi┼é do swojej teorii uniwersalnej gramatyki, kt├│ra postuluje, ┼╝e wszystkie ludzkie j─Özyki maj─ů wsp├│lne elementy.

Fanta┼Ťci i fanatycy

Niedocenione przez ludzko┼Ť─ç j─Özyki sztuczne znalaz┼éy zastosowanie w kinie i telewizji. Legend─ů esperantyst├│w jest horror "Incubus" (1965) nagrany w ca┼éo┼Ťci w j─Özyku Zamenhoffa. Esperanto pojawia si─Ö tak┼╝e w produkcjach fantastyczno-naukowych - serialu "Czerwony Karze┼é" (1988) i filmie "Gattaca" (1997), a ostatnio w trzeciej cz─Ö┼Ťci przyg├│d ┼éowcy wampir├│w Blade'a - "Blade: Trinity". Renesans muzycznego solresol wywo┼éa┼éy "Bliskie spotkania trzeciego stopnia" (1977), w kt├│rych kosmici pr├│buj─ů si─Ö przy jego pomocy porozumie─ç z Ziemianami.

Jeden z najpopularniejszych obecnie sztucznych j─Özyk├│w skonstruowano w latach 80. przy okazji kr─Öcenia trzeciego filmu pe┼énometra┼╝owego towarzysz─ůcego serialowi "Star Trek". Wymy┼Ťli┼é go Mark Orkand, doktor lingwistyki, w nieznacznym stopniu bazuj─ůc na jednym z wymar┼éych india┼äskich dialekt├│w. Mowa oczywi┼Ťcie o klingo┼äskim - mowie Klingon├│w, wojowniczej rasy kosmit├│w z planety Qo'noS.

Jak podaje "Seattle Times", dzi┼Ť klingo┼äskim w┼éada oko┼éo tysi─ůca ludzi. Zbadano nawet, ┼╝e przeci─Ötny u┼╝ytkownik klingo┼äskiego ma 31,5 roku i zafascynowa┼é si─Ö j─Özykiem dzi─Öki serialowi, mieszka w USA, studiuje lub ma wy┼╝sze wykszta┼écenie i pracuje w bran┼╝y IT. Wikipedia, internetowa encyklopedia, ma nawet strony w tym j─Özyku, a jego propagowaniem zajmuje si─Ö Instytut J─Özyka Klingo┼äskiego z siedzib─ů w USA, kt├│ry wydaje kwartalnik i przyznaje studentom lingwistyki stypendium naukowe. Wydano s┼éownik klinogo┼äsko-angielski i rozm├│wki, a nawet "Hamleta" i "Gilgamesza" po klingo┼äsku!

Internauci i filantropi

Chocia┼╝ jedynie nieliczni pasjonaci prowadz─ů dialogi po klingo┼äsku, a nawet w esperanto, dzi┼Ť sztuczne j─Özyki rozwijaj─ů si─Ö dzi─Öki internetowi. W sieci mo┼╝na znale┼║─ç m.in. t┼éumaczenie biblijnej Ksi─Ögi Genesis na j─Özyki elf├│w, poematy po klingo┼äsku i mn├│stwo esperanckiej literatury.

Ci─ůgle powstaj─ů nowe j─Özyki, kt├│rymi ich autorzy chc─ů uszcz─Ö┼Ťliwi─ç ludzko┼Ť─ç, wprowadzaj─ůc je obieg przy pomocy sieci. Ryszard Antoniszczak, Polak ze Szwecji, proponuje, ┼╝eby jego atlango sta┼éo si─Ö j─Özykiem UE, a Kanadyjka Sonja Elen Kisa wymy┼Ťli┼éa toki pon─Ö - maksymalnie uproszczon─ů mow─Ö, kt├│ra liczy zaledwie 14 g┼éosek i 118 s┼é├│w. Podobnych propozycji mo┼╝na znale┼║─ç setki.

Czy kt├│ry┼Ť z tych j─Özyk├│w dor├│wna esperanto? Pewnie nie, bo wi─Ökszo┼Ťci z nich nie u┼╝ywa nikt, poza autorami. Mo┼╝na jednak odnie┼Ť─ç wra┼╝enie, ┼╝e w miejsce ka┼╝dego naturalnego j─Özyka, kt├│ry umiera, powstaje kilka nowych - sztucznych. W 1990 roku - u zarania internetu - prof. Aleksander Duliczenko, j─Özykoznawca z uniwersytetu w esto┼äskim Tartu, doliczy┼é si─Ö od czas├│w solresol 912 wymy┼Ťlonych j─Özyk├│w. Dzi┼Ť internetowy rejestr sztucznych j─Özyk├│w (www.langmaker.com) wylicza ich 1279.


Konrad Godlewski




--------------------------------------------------------------------------------

Tekst pochodzi z portalu Gazeta.pl - www.gazeta.pl ┬ę Agora SA

--------------------------------------------------------------------------------

http://serwisy.gazeta.pl/kultura/1,34169,2459055.html


Direct link Reply with quote
 


To report site rules violations or get help, contact a site moderator:

Moderator(s) of this forum
Monika Jakacka Márquez[Call to this topic]

You can also contact site staff by submitting a support request »

Off topic: j─Özyki umieraj─ů, j─Özyki si─Ö rodz─ů

Advanced search






WordFinder
The words you want Anywhere, Anytime

WordFinder is the market's fastest and easiest way of finding the right word, term, translation or synonym in one or more dictionaries. In our assortment you can choose among more than 120 dictionaries in 15 languages from leading publishers.

More info »
D├ęj├á Vu X3
Try it, Love it

Find out why D├ęj├á Vu is today the most flexible, customizable and user-friendly tool on the market. See the brand new features in action: *Completely redesigned user interface *Live Preview *Inline spell checking *Inline

More info »



All of ProZ.com
  • All of ProZ.com
  • Term search
  • Jobs